Siła wybuchów atomowych na radzieckim poligonie na Nowej Ziemi ponad sto trzydzieści razy przekroczyła sumę wszystkich wybuchów podczas II wojny światowej! Kreml nie liczył się ani z ludźmi, ani z przyrodniczymi konsekwencjami, Koniec II wojny światowej. Plany niedawnych sojuszników – ZSRR i Zachodu – są nie do pogodzenia. Koalicja antyhitlerowska rozpada się, stosunki ulegają ochłodzeniu. Zaczyna […]

Książę Janusz Radziwiłł w styczniu 1940 r. spotkał się w Berlinie z Hermannem Göringiem, hrabia Adam Ronikier utrzymywał regularne kontakty z władcami Generalnej Guberni, ordynat Alfred Potocki pod eskortą żołnierzy Wehrmachtu wywiózł na Zachód swoje zbiory sztuki. Czy ziemianie sympatyzowali z Hitlerem? Ich zachowanie nie mieściło się w czarno-białym schemacie, zgodnie z którym po jednej […]

Jeszcze żyją obok nas – w lasach, na łąkach, w rzekach i w Bałtyku. Ale coraz częściej są to sąsiedzi widmowi, obecni bardziej w raportach niż w krajobrazie. Polska przyroda znalazła się w punkcie, w którym pytanie nie brzmi już “czy gatunki znikają”, lecz “które z nich zdążymy jeszcze zobaczyć”. Wymieranie gatunków rzadko wygląda jak […]

Ziemia kręci się wokół własnej osi od około 4,5 mld lat. Robi to nieprzerwanie, bez pauz i przerw reklamowych. Dla nas ten ruch jest niemal niewidoczny – dzień po prostu przechodzi w noc, Słońce pojawia się na wschodzie i znika na zachodzie. Przyzwyczailiśmy się do tego do tego stopnia, że rzadko zadajemy sobie pytanie, jak […]

Kilkadziesiąt metrów ognistej paszczy pośrodku pustyni Karakum to obraz, który trudno pomylić z czymkolwiek innym. Czym jednak naprawdę są te enigmatyczne Wrota Piekieł? W nocy łuna nad horyzontem wygląda jak miniaturowa erupcja wulkanu, a wiatr przynosi zapach spalonego gazu. Darvaza, lepiej znana w Internecie jako “Gates of Hell” albo “Wrota Piekieł”, jest jednym z tych […]

Najpierw zobaczyliśmy komórki. Potem bakterie. Ale długo istniała granica, której nie dało się przeskoczyć żadną lepszą soczewką. Światło było po prostu zbyt “duże”, by pokazać nam wirusy, błony komórkowe czy układ atomów w krysztale. Mikroskop elektronowy nie był więc tylko ulepszeniem starego wynalazku. Pozwolił zajrzeć do świata, którego istnienia nauka była pewna, ale którego nikt […]

Na olimpiadzie w 1936 r . zaimponował samemu Hitlerowi. W czasie wojny przeżył 46 dni, dryfując na tratwie po Pacyfiku. Potem był więźniem najgorszych japońskich obozów jenieckich. Dziś 94-letni Louis Zamperini pomaga innym walczyć ze stresem i własnymi słabościami. 7 sierpnia 1936 r. Stadion Olimpijski w Berlinie. Tysiące ludzi – wśród nich Führer – dopingują […]

Zwierzęta potrafią wygrywać nie siłą, tylko manipulacją: odwracają uwagę rywali, wysyłają mylące sygnały i “kradną” okazje w ostatniej sekundzie. Pytanie brzmi, czy to tylko skuteczny trik, czy już świadome oszustwo oparte na rozumieniu cudzej głowy. U ludzi oszustwo ma zwykle komponent psychologiczny. Kłamię, bo wiem, że ty czegoś nie wiesz. Gram twoim obrazem świata. U […]

W przyrodzie “wieczna młodość” nie wygląda jak magia, tylko jak sprytna biologia: stała wymiana komórek, regeneracja i bardzo powolne tempo życia. Niektóre organizmy naprawdę nie pokazują typowych oznak starzenia – ale to wciąż nie znaczy, że są nieśmiertelne. Kiedy mówimy “starzenie”, zwykle mamy na myśli coś intuicyjnego: z czasem organizm działa gorzej, częściej choruje i […]

Przeszłość wciąż potrafi stawiać opór. Mimo nowoczesnych technologii archeolodzy nadal trafiają na miejsca, przedmioty i ślady dawnych cywilizacji, które nie chcą zdradzić swoich tajemnic. Niektóre z tych zagadek fascynują od dekad, inne dopiero niedawno zaczęły odsłaniać skalę niewiadomych. Archeologia bada przeszłość fragment po fragmencie, ale wciąż porusza się po świecie pełnym luk. Na Liście światowego […]

Podczas II wojny światowej na zlecenie tajnych służb Marie Christine Chilver sprawdzała, czy szkoleni w Anglii szpiedzy umieją trzymać język za zębami. Dopiero dziś Brytyjczycy poznają historię kobiet współpracujących z wywiadem, bo po wojnie nie należały im się ani wdzięczność, ani sława. W dżdżysty wrześniowy dzień 1942 roku w jadalni hotelu Humby w brytyjskim Leicester pracownik pewnej firmy ubezpieczeniowej […]

Jeszcze nie tak dawno ludzie mierzyli czas, patrząc w niebo. Wschód i zachód Słońca, ruch gwiazd, rytm Ziemi. Problem w tym, że natura nie jest idealnym zegarmistrzem. Planeta zwalnia, przyspiesza minimalnie, drga i kaprysi. A my chcieliśmy czegoś lepszego. Chcieliśmy sekundy, która zawsze trwa dokładnie tyle samo. Historia zegara atomowego to opowieść o tym, jak […]

Archeologia lubi psuć nasze wyobrażenia o przeszłości. Bo historia techniki nie jest prostą linią, w której każda epoka grzecznie czeka na swoją kolej. Czasem z ziemi wychodzi przedmiot tak zaskakujący, że wygląda jak błąd w podręczniku: zbyt nowoczesny, zbyt precyzyjny albo po prostu zbyt dziwny. I choć takie znaleziska często obrastają w mity o “zakazanej […]

Skąd wzięły się krwawe kaskady Antarktydy, co dokładnie wypływa z wnętrza lodowca Taylor, jakie mikroorganizmy żyją w tym roztworze i dlaczego miejsce to stało się jednocześnie rezerwatem przyrody, poligonem dla prób sprzętu kosmicznego i ikoną popnauki? Ten obraz na pierwszy rzut oka wygląda jak kadr z horroru, a nie zdjęcie z wyprawy naukowej. Z białoniebieskiej […]

W podręcznikach, raportach i filmach wojennych najczęściej widzimy starcia z przeciwnikiem, który ma inne mundury i inną flagę. Tymczasem praktyka frontu od dziesięcioleci pokazuje bardziej brutalną prawdę – fakt, że część ofiar każdej dużej wojny to żołnierze omyłkowo zabici nie przez “tych złych”, a “tych dobrych”, bo przez własną stronę. Mówimy tutaj o sytuacjach, które […]

Żyjemy w epoce satelitów, sztucznej inteligencji i autonomicznych robotów zdolnych do pracy w ekstremalnych warunkach. A jednak oceany wciąż wygrywają z ludzką ciekawością. Setki samolotów i statków zniknęły pod wodą i do dziś nie wiemy, gdzie dokładnie spoczywają. To nie jest kompromitacja nauki ani technologii. To raczej opowieść o skali planety, granicach poznania i iluzji […]

Czy wydarzenia opisane w Biblii są prawdziwe? Czy istnieją na to dowody naukowe? Co na ten temat mówi współczesna archeologia? Sprawdźmy. Archeologia nie jest wykrywaczem prawdy o tekście. To nauka o materialnych śladach przeszłości: o tym, co ludzie budowali, jedli, produkowali, jak chowali zmarłych i jak organizowali władzę. Biblia natomiast jest biblioteką tekstów powstających przez […]

Jeszcze niedawno historia kończyła się tam, gdzie zaczynał się las, pył albo cisza archiwów. Dżungla zasłaniała miasta, spalone zwoje były martwe, a kości mówiły głównie o wieku i chorobach. Dziś archeologia coraz częściej przypomina śledztwo prowadzone trzema nowymi zmysłami naraz: LIDAR-em, który widzi przez roślinność, sztuczną inteligencją, która czyta to, czego nie da się już […]

Przedmiot może być starszy niż Homo sapiens. Nie ma na nim liter ani dat, tylko ślady uderzeń i decyzji: ktoś dobrał kamień, nadał mu kształt, użył go w konkretnym celu. Te najdawniejsze artefakty to nie muzealne ciekawostki, lecz pierwsze dowody, że “ludzkość” zaczęła się od technologii – i od myślenia krok do przodu. W archeologii […]

Łatwo wyobrazić sobie odkrycie, które “przesuwa” historię o setki tysięcy lat, potwierdza ulubioną tezę polityków albo religijną legendę, a do tego świetnie klika się w mediach. Archeologia ma w sobie tę mieszankę magii i autorytetu, że łatwo uwierzyć w sensację, zanim zdąży zadziałać najważniejsza zasada tej nauki: kontekst. A gdy kontekst znika – bo ktoś […]

Jeśli Twoje jelita ostatnio odmawiają posłuszeństwa, a brzuch zdaje się żyć własnym, niekoniecznie radosnym życiem, pora poznać bohatera drugiego planu: maślan sodu. Choć brzmi jak nazwa z lekcji chemii, to w rzeczywistości klucz do regeneracji bariery jelitowej i odzyskania komfortu jedzenia, a w przypadku chorób jelit – znaczna poprawa jakości życia.

Kiedy w 1928 r. szkocki bakteriolog Alexander Fleming zauważył zielonkawą pleśń hamującą wzrost bakterii, nikt nie spodziewał się, że to dopiero początek rewolucji, która w ciągu zaledwie kilku dekad całkowicie odmieni oblicze medycyny. Antybiotyki uczyniły choroby zakaźne uleczalnymi, przedłużyły średnią długość życia o dziesięciolecia i umożliwiły rozwój nowoczesnej chirurgii. Jednak ich historia to także opowieść […]

W laboratorium wszystko wygląda czysto: hipoteza, eksperyment, dane, wnioski. Brud zaczyna się później – w mailach z redakcji, w recenzjach, w negocjacjach o słowa, o wykresy, o to, co “może zaszkodzić”, “jest zbyt ryzykowne” albo “nie wnosi nic nowego”. Bywają odkrycia, których nie blokuje żadna tajna policja nauki. Blokuje je system: ambicje, pieniądze, strach przed […]

Gdyby przyroda miała dział R&D, jej inżynierowie pracowaliby bez wytchnienia: jedni testowaliby nowe “zmysły”, inni doskonaliliby naprawę tkanek, a jeszcze inni wymyślali sposoby, jak widzieć ciepło albo rozmawiać ultradźwiękami. Wiele zwierząt naprawdę ma “supermoce” i robi z nich codzienny użytek, bez fanfar, po prostu po to, by przeżyć. To nie są “magiczne sztuczki”. To zestaw […]